Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Βυζαντινή Υψηλή Στρατηγική από τον 6ο έως τον 11ο αιώνα



Σημείωση Gloria Nova Romae Byzantina: Από σήμερα, το ιστολόγιό μας, εκτός των θεμάτων που αναρτά, θα παρουσιάζει, σε τακτά διαστήματα, βιβλία που έχουν ως περιεχόμενο το Βυζάντιο. Ξεκινάμε τις παρουσιάσεις μας με το πολύ καλό και χρηστικό βιβλίο του Χαράλαμπου Παπασωτηρίου:"Βυζαντινή υψηλή στρατηγική 6ος-11ος αιώνας".

“Ἰδού ἐκτίθημί σοι διδασκαλίαν, ὥστε τῇ ἐκ ταύτης
πεῖραι καί γνώσει συνετισθέντα περί τάς βελτίστας βουλάς
καί τό κοινῄ συμφέρον μή διαμαρτάνειν· πρώτα μέν ποῖον
ἔθνος κατά τι μέν ὠφελήσαι δύναται Ρωμαίους, κατά τι δέ
βλάψαι, καί ποῖον καί πῶς ἕκαστον τούτων καί παρά ποίου
δύναται ἔθνους καί πολεμεῖσθαι καί ὑποτάσσεσθαι.”

Κωνσταντίνου Ζʹ Πορφυρογέννητου
(Ἀπόσπασμα προοιμίου ἀπό τό ἔργο του:
Πρός τόν ἴδιον υἱόν Ρωμανόνή “De Administrando Imperio”)

Το βιβλίον του Χαράλαμπου Παπασωτηρίου: “Υψηλή Βυζαντινή Στρατηγική 6ος-11ος” προσφέρει πολύτιμες γνώσεις για την περίοδο εκείνη, δηλαδή από τον 6ο αιώνα έως τον 11ο (οι οποίοι και αποτελούν την μέση βυζαντινή περίοδο), κυρίως, όμως, χρησιμεύει για τη διεξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων ως προς το πως πρέπει να ασκείται η εξωτερική πολιτική από ένα υπεύθυνο και σοβαρό κράτος. Το σημερινό ελληνικό παράδειγμα αποτελεί μνημείο κακίστης εξωτερικής πολιτικής εκτιμήσεως από πολιτικούς που δεν έχουν σταθεί στο ύψος των περιστάσεων, και υπό αυτή τη έννοια είναι προς αποφυγήν.

Ο Louis Brehier στο έργο του για τους θεσμούς της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας έγραψε: “Η διπλωματία ήταν το θεμέλιο του βυζαντινού κράτους και βοήθησε περισσότερο απ’ ό,τι τα όπλα για την ασφάλεια και την επιβίωσή του. Ολόκληρη η βυζαντινή ιστορία δεν είναι τίποτα άλλο παρά μία μακρά διπλωματική διαπραγμάτευση, που διακοπτόταν από πολέμους –οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν αμυντικοί- για την διασφάλιση της αυτοκρατορίας ή για την κατάληψη χαμένων εδαφών.”

Ο Dmitri Obolensky θα μιλούσε, επίσης, για τον λεγόμενο και αμυντικό ιμπεριαλισμό από την πλευρά των βυζαντινών.

Η Βυζαντινή Γεωστρατηγική άγγιξε την τελειότητα και αυτό διότι προσηρμόσθη εγκαίρως στα νέα δεδομένα του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους. Το τελευταίο προέκυψε μετά την τελευταία, και οριστική, διαίρεση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας το 395 από τον Θεοδόσιο Α’, ο οποίος την παρέδωσε στους δύο του γιους. Τον Ονώριο τον έθεσε επικεφαλής του δυτικού τμήματος (Ιταλία, Παννονία, Δαλματία, Γαλατία, Ισπανία, Βρετανία, Βόρειο Αφρική από Λιβύη και πιο δυτικά έως τον Ατλαντικό) και στον Αρκάδιο (που ήτο και ο μεγαλύτερος) έδωσε το ανατολικό κομμάτι (Βαλκανική, Μικρά Ασία, Συρία, Παλαιστίνη, Αίγυπτος, Κυρηναϊκή).

Τόσο ο αυτοκράτωρ, όσο και οι αξιωματούχοι του, εκλήθησαν, επανειλημμένως, να βρουν τις αναγκαίες λύσεις για την επιβίωση του κράτους, πέραν της επέκτασης. Τον κλασσικό ρωμαϊκό δρόμο της επέκτασης τον ακολούθησε μόνον ο Ιουστινιανός τον 6ο με την περίφημη reconquesta (επανακατάκτηση των απωλεσθέντων δυτικό-ρωμαϊκών εδαφών) η οποία, όμως, κόστισε μακροπρόθεσμα. Επομένως, η βασική επιδίωξη των Βυζαντινών εστράφη στη διατήρηση του κράτους τους και την επιβολή της ισχύος του όχι με πόλεμο, αλλά μέσω της διπλωματικής οδού κατά κύριο λόγο, δίχως βεβαίως να παραμελείται ο Στρατός.

Είναι πράγματι εκπληκτικό το γεγονός της επιβίωσης μιας Αυτοκρατορίας επί Χίλια Έτη, η οποία εδέχετο πίεση από όλα τα σημεία του ορίζοντος. Πότε «με το καρότο» και «πότε με το μαστίγιο» πέτυχε εκπληκτικές επιδόσεις στη διεθνή διπλωματική σκακιέρα της εποχής. Αρκεί να αναφέρω τη δημιουργία της λεγομένης "Βυζαντινής Κοινοπολιτείας" με τα ομόδοξα έθνη, χίλια και πλέον χρόνια πριν την Αγγλική και σε πολύ δύσκολους καιρούς.

Ιδιαίτερα η Βυζαντινή Υψηλή Στρατηγική από τον 6ο έως τον 11ο αιώνα, όπως την εξετάζει ο Χαράλαμπος Παπασωτηρίου στο ομώνυμο πόνημά του, αποτελεί σημείο αναφοράς για τις διεθνείς σχέσεις. Πρόκειται για έναν μνημειώδη συνδυασμό της μακροπροθέσμου προσηλώσεως στην Βυζαντινή Ιδεολογία με τη βραχυπρόθεσμη πολιτική ευελιξία και την πολιτισμική επιρροή που κατέστησαν το Βυζάντιο μοναδικό. Η αποθέωση δε αυτής της Υψηλής Στρατηγικής λαμβάνει χώρα στα χρόνια της Μακεδονικής Δυναστείας, της ενδοξοτέρου στον ιστορικό βίο της αυτοκρατορίας.

Με δύο λόγια, η στρατηγική αυτή συνίστατο, με βάση 3 (τρεις) ομοκέντρους κύκλους:

-Τον εσωτερικό, ο οποίος περιελάμβανε άπασα τη βυζαντινή επικράτεια.
-Τον ενδιάμεσο όπου αναπτύσσονταν οι συμμαχίες με τα λεγόμενα «κράτη μαξιλάρια.»
-Τον εξωτερικό, όπου η βυζαντινή διπλωματία αποσκοπούσε στην οικοδόμηση μιας πολιτικής ισορροπίας δυνάμεων.

Βεβαίως, η αδρομερής περιγραφή του βυζαντινού μυστικού που παρετέθη πιο πάνω, αναλύεται από τον συγγραφέα με πληρότητα στις 300 σελίδες του βιβλίου, έως την παραμικρή λεπτομέρεια, ενώ ταυτόχρονα η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι λιτή και κατανοητή.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Η ευγενική καταγωγή στο Βυζάντιο. 11ος αιών, απόσπασμα από τον Μιχαήλ Ατταλειάτη

Φωτό: Χειρόγραφη υπογραφή Μιχαήλ Ατταλειάτου
Στην μεσοβυζαντινή εποχή η συγκλητική αριστοκρατία μεταβάλλεται σε αυλική αριστοκρατία. Το ίδιο συμβαίνει και με την ιεραρχία. Οι τίτλοι των σχολών πολλαπλασιάζονται κατά την βασιλεία του Ιουστινιανού Β’ (685-995 & 705-711), όπως για παράδειγμα: Σπαθάριοι, Κανδιδάτοι, Μανδάτορες κ.ά. Επίσης, δημιουργούνται νέοι τίτλοι ή αναβιώνουν παλαιοί που είχαν εκπέσει, π.χ ο Ανθύπατος τον 9ο, ο Δισύπατος επίσης τον 9ο, Πρόεδρος της Συγκλήτου, Βέστης ή Βεστιάρχης, Σεβαστός τον 11ο.
Στο 2ο ήμισυ του 9ου οι Γενεαλογίες των Ευγενών παίρνουν φανταστικά και πλάθουν μυθιστορηματικά την καταγωγή τους από επιφανείς ρωμαϊκές οικογένειες της παλαιάς Ρώμης. Για παράδειγμα, ο Βίος του Βασιλείου, ιδρυτού της Μακεδονικής Δυναστείας, αφήνει τέτοια υπονοούμενα. Επίσης, οι Φωκάδες, μεγαλογαιοκτήμονες (Δυνατοί) από την Μικρά Ασία, ισχυρίζοντο ότι κατάγονταν από τους Φαβίους. Γενικά, η άσκηση “Δυναστείας” παραμένει ως άσκηση νόμιμης βίας κατά την βυζαντινή εποχή.
Οι Δυνα…

Αλέξιος Α' Κομνηνός 1081-1118

“Ὁ βασιλεὺς Ἀλέξιος καὶ ἐμὸς πατὴρ καὶ πρὸ  τοῦ τῶν σκήπτρων ἐπειλῆφθαι τῆς βασιλείας  μέγα ὄφελος τῇ βασι λείᾳ Ῥωμαίων γεγένηται”.
(Άννα Κομνηνή Αλεξιάς Α’)
Κρατεῖ λοιπὸν μετὰ τὸν Βοτανειάτην  ὁ Κομνηνὸς Ἀλέξιος ἔτη λζʹ καὶ τῷ διαδήματι  στέφεται, ὁ δὲ Ἰσαάκιος τὰ δεύτερα τῆς τιμῆς  εἶχε καινῷ ὀνόματι ἐπιφημισθεὶς αὐτῷ·
(Μιχαήλ Γλύκας Βίβλος Χρονική)
“Είτα ο μεν Αλέξιος βασιλικόν αναδείται διάδημα,  τω δι’ Ισαακίω τα δευτερεία νενέμηνται της τιμής,  καινού αυτώ επιφημισθέντος ονόματος”
(Ιωάννης Ζωναράς Επιτομή Ιστορίας)

Εισαγωγικά

Γεννήθηκε το 1057, έτος κατά το οποίο ανέβηκε στον θρόνο ο θείος του Ισαάκιος Κομνηνός, ο οποίος ανέτρεψε τον Μιχαήλ τον Στ’, τον επονομαζόμενο και Στρατιωτικό. Πατέρας του ήταν ο Ιωάννης Κομνηνός, αδελφός του Ισαακίου και μητέρα του η Άννα η Δαλασσηνή της αριστοκρατικής οικογένειας των Δαλασσηνών. Κατήγετο από στρατιωτική αριστοκρατική οικογένεια. Η μητέρα του, μάλιστα, ήταν πολύ ισχυρή προσωπικότητα η οποία συγκυβέρνησε μαζί με τον Αλέξιο περίπου είκοσι χρόνια.
Σχετικά …

Κωνσταντίνος Θ' Μονομάχος

"Ἐν τούτῳ τῷ ἔτει ὁ Ῥωμαίων κατέστρεψε βασιλεὺς Κωνσταντῖνος  οὗτος ὁ Μονομάχος, ἐν ἰδιοκτήτοις οἴκοις καὶ μὴ τοῖς ἀνακτόροις  διαζευχθεὶς τῆς ψυχῆς, καὶ τῷ παρ' αὐτοῦ ἀνεγερθέντι ναῷ  τὸν νεκρὸν καταθέμενος, ἀνὴρ πολιτικὸς καὶ γένους ἐπισήμου  γενόμενος, δωρηματικός τε καὶ βασιλικῶς εὐεργετεῖν ἐπιστάμενος,  φροντίζων μὲν καὶ τῶν ἐν πολέμοις προτερημάτων  καὶ τοῖς ἐναντίοις ὡς ἐνὸν ἀντικαθιστάμενος, πλείονι δὲ ῥοπῇ  τῆς τρυφῆς ἀντεχόμενος, καὶ τῶν ἀφροδισίων μὴ ἀπεχόμενος.  ἔμελε δ' αὐτῷ καὶ ἀστεϊσμῶν καὶ τῶν ἐν μίμοις γελοιασμῶν καὶ  τῆς ἐπικαίρου  ῥαστώνης, καὶ οἷς ἡ ζωτικὴ ψυχὴ συνέζευκταί τε καὶ συνερρίζωται".
(Μιχαήλ Ατταλειάτης)

O Κωνσταντίνος Θ' Μονομάχος (1042-1055) διεδέχθη τον Μιχαήλ Ε' Καλαφάτη (ανηψιό του Μιχαήλ Δ' Παφλαγόνα), ο οποίος είχε οικτρό θάνατο προσπαθώντας να παραγκωνίσει την λαοπρόβλητη Ζωή. Ο Κωνσταντίνος ενυμφεύθη την Ζωή αλλά μετά από λίγο έφερε και την ερωμένη του στην αυλή.
Επί της βασιλείας του, στην προσπάθεια εξασφάλισης χρημάτων, γενι…